Wzniesienie to nie tylko dało początek miejscowości, ale też jest źródłosłowiem nazwy
miasta, ponieważ wyraz "chełm" w staropolskim języku oznaczał właśnie - wzgórze.
Na pn. skraju pagóra wypiętrza się spory nasyp, zw. Wysoką Górką.
Wysoka Górka to wczesnośredniowieczne grodzisko, którego sztucznie usypane wzniesienie
ma 7-15 m wysokości względnej. W tym miejscu istniał, pochodzący z ok. X w., gród,
który wchodził w skład systemu obronnego, utworzonego przez związek plemienny
Lędzian sandomierskich. Tu właśnie, na Wysokiej Górce, znajdowała się kolebka Chełma,
z tym miejscem wiążą się jego najstarsze dzieje, które są ściśle zrośnięte z historią
państwa polskiego. Chełm jest jedną z najstarszych miejscowości polskich,
można powiedzieć, że jest rówieśnikiem naszej państwowości. U podnóża wzniesienia, przy wjeździe na Górę Zamkową od strony ul. Hrubieszowskiej
stoi nieduży budynek organistówki, pochodzący z przeł. XIX i XX w. Utrzymany w stylu
klasycystycznym, ze skromnym wystrojem architektonicznym, przykryty jest cztero- spadowym
dachem. W czasie okupacji znajdował się w nim zaimprowizowany szpitalik miejski.
Cały zespół katedralny otoczony jest kamiennym murem z ceglanymi przęsłami, gzymsowanymi
filarami. Za murem od pn. rozciąga się, dziś zdewastowany, dawny cmentarz prawosławny,
założony w 1867 r., na którym grzebano przede wszystkim miejscową rosyjską elitę urzędniczą.
Nieco dalej, już na pn. skłonie chełmskiej góry znajduje się cmentarz wojenny, schodzący
tarasami ku ul. l Pułku Szwoleżerów. Wysoka Górka uznana została za pomnik przyrody,
z uwagi na swe walory widokowe. Obiekt ten jest faktycznie pomnikiem historycznym,
wpisanym do rejestru zabytków. U podnóża nasypu grodziska, tuż u wejścia na pochylnię prowadzącą na jego szczyt, rośnie jedyny w
województwie okaz jesionu wyniosłego odmiany jednolistnej - pomnik przyrody.
BAZYLIKA NMP
Wzniesiona w latach 1735 - 56 na miejscu XIII- wiecznej cerkwi prawosławnej,
według projektu architekta Pawła Fontany w stylu barokowym i był świątynią unicką.
W 1802 r. świątynia została zniszczona przez pożar. W 1827 r. kosztem skarbu
Królestwa Polskiego, kościół katedralny został odbudowany. Kościół pełnił rolę
soboru prawosławnego, świątyni rzymsko - katolickiej, a w czasie okupacji -
ukraińskiej cerkwi prawosławnej. Założony na planie krzyża łacińskiego,
trójnawowy. Wyposażenie świątyni jest dość skromne. Uwagę zwraca znajdujące się w ołtarzu głównym srebrne antepedium przedstawiające scenę hołdu rycerstwa polskiego przed ołtarzem Matki Boskiej Chełmskiej po zwycięskiej bitwie pod Beresteczkiem i dwa obrazy z końca XVIII w. autorstwa Franciszka Smuglewicza. Od 1982 r. kościół nosi tytuł bazyliki mniejszej i jest jedynym w regionie sanktuarium maryjnym szczególnie
licznie odwiedzanym przez pielgrzymów w czasie odpustu 7 - 8 września.
DZWONNICA
Przed budynkiem bazyliki, obok Wysokiej Górki, stoi 4-kondygnacyjna dzwonnica z 1878 r.,
wzniesiona jako symbol triumfu prawosławia po kasacie unii.
Pierwotnie zaplanowana na rzucie krzyża greckiego, po przebudowie w końcu lat
trzydziestych jest kwadratowa. W 1939 r. została podwyższona o jedną kondygnację wg
proj. Antoniego Forkiewicza. Przykryta jest hełmem latarniowym, zwieńczonym wyniosłym
berłem, z umieszczonym na nim krzyżem. Parter dzwonnicy został w 1945 r. zaadaptowany na
Mauzoleum Ofiar Terroru Hitlerowskiego. Wówczas też wykonano od frontu arkadowy prześwit
zabezpieczony kratą, a wewnątrz ustawiono konfesję, wspartą na 4 kolumnach toskańskich, z
kamiennymi orłami. Pod nią, na wysokim cokole umieszczono urnę z prochami ofiar z miejsc
straceń. Na tablicach z czarnego marmuru widnieją nazwiska pomordowanych i miejsca ich
kaźni. Przed kratą wejściową ustawiono znicz, którego podstawę tworzy kamienny krzyż
maltański, z napisem: Za Ojczyznę i Naród. Na dzwonnicy zawieszone są 3 dzwony, wykonane w
pracowni przemyskiej słynnych ludwisarzy Felczyńskich. Najstarszy z dzwonów, noszący imię
"Maria", ufundowany został w 1938 r. Na jego płaszczu umieszczona jest płaskorzeźba
wyobrażająca replikę obrazu NMP Chełmskiej bez korony, natomiast znajdujący się pierwotnie
patriotyczny napis skuli w czasie okupacji ukraińscy nacjonaliści. Większy dzwon,
noszący imię "Stanisław", waży 3000 kg. Na jego płaszczu, poza inskrypcją,
widnieje ryngraf z wizerunkiem patrona Polski św. Stanisława oraz widok fasady chełmskiego
Mauzoleum. Napis głosi: Poległym za wiarę i Polskę, bohaterom - męczennikom ziemi
chełmskiej. Trzeci dzwon, "Julian", o wadze 1200 kg, poświęcony jest pamięci pierwszego
proboszcza parafii katolickiej na Górce, ks. J. Jakubiaka.
BRAMA UŚCIŁUGSKA
Niegdyś zamkowa, później klasztorna, wzniesiona została w 1616 r. dla obrony zespołu od wsch.,
którędy przebiegał trakt wiodący do Uściługa nad Bugiem.
W pół. XVIII w. bramę przebudowano i wówczas nadano jej efektowny wystrój barokowy.
Jest to obiekt dwukondygnacyjny, z przejazdem w przyziemiu, o sklepieniu kolebkowo-krzyżowym
z gurtami.
Pomieszczenie na piętrze, przykryte płaskim stropem, otwarte jest na zewnątrz
prostymi oknami w obramieniach, a dwuspadowy dach pokryty jest dachówką klasztorną.
Elewacje wyposażono w bogaty wystrój architektoniczny. Budynek wieńczą barokowe szczyty.
Brama, z uwagi na duże walory artystyczne, stanowi cenny zabytek, a przy tym jest to jedyny
zachowany w całości obiekt wchodzący w skład dawnych obwarowań miejskich.
PAŁAC BISKUPÓW UNICKICH
Dawny pałac biskupów unickich z początku XVIII w.
wybudowany z inicjatywy biskupa Józefa Lewickiego był kilkakrotnie przebudowywany. Z dawnego wystroju zachowały się drzwi drewniane z subraportami i piece kaflowe. Obecnie mieści się tu kancelaria parafialna. Jest to budynek jednopiętrowy, kryty dachem czterospadowym.
Do pałacu przylega budynek dawnej wozowni.
CERKIEW UNICKA ŚW.MIKOŁAJA
Cerkiew unicka p.w. Św. Mikołaja przy ul. Św. Mikołaja.
Wzniesiona w latach 1711 - 20 z inicjatywy biskupa Józefa Lewickiego na miejscu
starej, drewnianej cerkwi. Barokowa, jednonawowa z prezbiterium i babińcem.
Od 1759 r. świątynia była cerkwią parafii unickiej. Po likwidacji unii
funkcjonowała jako cerkiew prawosławna. W latach II Rzeczypospolitej była
kaplicą przy żeńskim Seminarium Nauczycielskim. W casie opukacji budynek służył
jako skład opału.
Po remoncie jest tu siedziba muzeum - Dział Sztuki Dawnej i sala koncertowa.
SEMINARIUM UNICKIE
Seminarium unickie składa się z trzech budynków wzniesionych w XVII - XIX w.
obok cerkwi Św. Mikołaja.
Obecnie mieści się w nich IV Liceum Ogólnokształcącego.
KOŚCIÓŁ ROZESŁANIA ŚWIĘTYCH APOSTOŁÓW
Wybudowany w latach 1753-63 z fundacji Andrzeja i Marianny Wolskich właścicieli
majątku Uher oraz Wacława Rzewuskiego z Sielca wg. projektu architekta Pawła Fontany
pod nadzorem budowniczego Tomasza Rezlera. Kościół typu centralno - podłużnego
utrzymany jest w stylu późnego baroku. Nawę otacza rząd kaplic bocznych połączonych
ze sobą arkadowymi przejściami i górnymi prześwitami. Wnętrze posiada jednolite
stylowo bogate wyposażenie rokokowe, polichromie Józefa Mayera i rzeźby Michała
Filewicza. Wnętrze przykrywa sklepienie kolebkowe z lunetami. Fasada frontowa z
głęboko cofniętą wklęsło - wypukłą częścią środkową, flankowana jest dwiema
skośnie ustawionymi kwadratowymi w rzucie wieżami. Hełmy wież wieńczą ustawione
na kulach krzyże. Na jednej z wież znajduje się zegar gdański z 1768 r.
Na dziedzińcu przed fasadą kościoła ustawione są dwie późnobarokowe figury z
rzeźbami Matki Boskiej Łaskawej i Św. Józefa Kalasantego. Do kościoła przylegają
wcześniejsze budynki kolegium pijarskiego w których mieści się plebania i Muzeum.
CERKIEW ŚW.JANA TEOLOGA
Cerkiew prawosławna p.w. Św. Jana Teologa przy ul. M. Kopernika .
fundowana przez rząd carski, wybudowana w latach 1848-52 Murowana w stylu
klasycystycznym o cechach cerkwi ruskiej na planie krzyża greckiego z czterema
okrągłymi wieżyczkami. Wewnątrz ołtarzyki boczne i bogaty ikonostas, liczne
księgi liturgiczne z XVIII i XIX w.
Obok cerkwi wnosi się dzwonnica i budynek plebani.
KOŚCIÓŁ REFORMATÓW
Kościół Reformatów Św. Andrzeja Apostoła z 1750 r. przy ul. Reformatów.
Zaprojektowany przez Pawła Fontanę. Budowla barokowa, jednonawowa
o wydłużonym prezbiterium. Do kościoła przylega budynek klasztorny tworząc wraz
z nim zamknięty czworobok z wirydarzem wewnątrz.
Całość zespołu otacza wysoki mur.
ZESPÓŁ SZKÓŁ ZAWODOWYCH
Zespół Szkół Zawodowych - dawniej Instytut Maryjny przy ul. Reformackiej.
W ujęciu przestrzennym stanowi jedną całość z zespołem reformackim.
Na jego dziedzińcu rośnie pomnik przyrody - miłorząb dwuklapowy.
DAWNA SYNAGOGA
Dawna synagoga przy ul. M. Kopernika 8. Wybudowana w latach 70-tych XIX w.
z przyległym do niej domem kahalnym. Budowla
murowana z parterową salą modlitw, piętrowymi przedsionkami oraz babińcem.
BUDYNEK MAGISTRATU
Budynek Magistratu z początku XX w. w kształcie liter L u zbiegu ulic Lubelskiej
i Strażackiej. Trzykondygnacyjny zwieńczony attyką ze sterczynami.
W arkadowej wnęce znajduje się płaskorzeźbiony herb miasta.
Wystrój architektoniczny
obiektu utrzymany jest w stylu neorenesansowym. Obecnie siedziba władz miasta.
PAŁAC RODZINY KRETZSCHMARÓW
Pałac Rodziny Kretzschmarów przy ul.Pocztowej.
Wybudowany ok. 1880 r. przez Wilhelma Kretzschmara właściciela fabryki
maszyn rolniczych i odlewni żelaza w Chełmie. Początkowo był to budynek
jednopiętrowy, następnie rozbudowany.
Po kapitalnej renowacji pełni role pałacu ślubów.
CHEŁMSKIE PODZIEMIA KREDOWE
Chełmskie Podziemia Kredowe to jedna z ponad 30-tu podziemnych tras turystycznych w Polsce.
Podziemia kredowe to pozostałość kilku wieków eksploatacji pod miastem kredy piszącej.
Służyły one również mieszkańcom jako miejsce schronienia podczas
napadów, wojen i grabieży. Pod staromiejską zabudową, na stokach kredowego
pagóra, w ciągu setek lat powstawały wyrobiska, które swój początek brały w piwnicach
mieszczańskich domów. Labirynt korytarzy i komór, zwanych też salami, na kilku poziomach
wydobywczych, położonych nawet poniżej 20 metrów od powierzchni, powstał w wyniku
przypadkowego łączenia się pojedynczych wyrobisk. Eksploatację najwyższej jakości kredy
prowadzono bez jakiejkolwiek kontroli, niemniej wykształciły się oryginalne techniki
pozyskiwania surowca oraz nigdzie więcej nie spotykane zabezpieczenia wyrobisk.
Szacuje się, że po zakończeniu eksploatacji, pod niewielkim obszarem Starego Miasta
istniało kilkanaście kilometrów korytarzy. Chełmskie Podziemia Kredowe kryją do dzisiaj
wiele zagadek, niespodzianek i tajemnic. Owiane są też licznymi, pięknymi legendami.
Wędrując przez godzinę po średniowiecznych wyrobiskach kopalnianych,
turyści poznają dzieje Chełma, historię powstania i wydobywania kredy
oraz jej zastosowanie. Opowieści przewodników uzupełniają ciekawe wystawy
z zakresu geologii, archeologii i historii miasta.
